Αναπαραστάσεις του φύλου μέσα από τα ΜΜΕ (κεντρικό δελτίο ειδήσεων του MEGA)

Το ερώτημα που τίθεται για τα ΜΜΕ και συγκεκριμένα για την τηλεόραση είναι: α) κατά πόσο το παραγόμενο προϊόν εκφράζει τα ενδιαφέροντα του κοινού που την παρακολουθεί και δεν εκφράζει τα ενδιαφέροντα της ιδιοκτησίας του καναλιού; β) οι αξίες που προβάλλονται από την τηλεόραση υποδεικνύουν, οδηγούν, κατευθύνουν, καταδυναστεύουν ή και προσπαθούν να ελέγξουν τη σκέψη των ανθρώπων όσον αφορά την κατανόηση και ερμηνεία του παγκόσμιου γίγνεσθαι;
Για να μπορέσουμε να καταλάβουμε τα παραπάνω ερωτήματα θα δώσω την ερμηνεία της λέξης αναπαράσταση. Αναπαράσταση λοιπόν είναι η εκ νέου παράσταση, η αποτύπωση, η επανάληψη και κατ’ επέκταση η απομίμηση. Επομένως γενικότερα η αναπαράσταση είναι η πιστή απεικόνιση γεγονότος ή έργου με λόγια ή κινήσεις ή πλαστικό ομοίωμα που γίνεται ξανά, για να αποκαλυφθούν λεπτομέρειες, για να μπορέσει μέσω των γεγονότων να συνθέσει κάποιος μια πράξη. Για να επιτευχθεί όμως αυτό, χρειάζεται ένας πομπός και ένας δέκτης, στην προκειμένη περίπτωση της τηλεόρασης στο δελτίο ειδήσεων, ο πομπός είναι οι κεντρική παρουσιάστρια με τους συναδέλφους της στα παράθυρα και δέκτης ο τηλεθεατής. Αναμεταξύ του πομπού και του δέκτη υφίσταται μία πνευματική αλληλόδραση, που νομίζω ότι άλλους τους αφήνει απαθείς σε αυτό που βλέπουν και τα μηνύματα που εισπράττουν, ώστε να μη χαλάσουν την εικόνα και άλλους τους θέτει ζητήματα μεροληψίας, παραμόρφωσης και μέσω της αναπλαισίωσης να χαλάσουν την εικόνα φτιάχνοντας δική τους καινούρια. Έτσι ο ενεργός τηλεθεατής χτίζει μία σχέση, με την οποία αντιλαμβάνεται, ελέγχει και αναμορφώνει τον πομπό (δημοσιογράφο), την όλη επικοινωνιακή παραγωγή και την όλη φωτογραφία του. Η πρώτη οπτική αναπαράσταση (στην έναρξη των ειδήσεων) της παρουσιάστριας, που εκπέμπει ο πομπός, είναι η κατάληψη όλου του πλάνου της οθόνης, κοιτάζοντας κατάματα τον τηλεθεατή και με ύφος αποφασιστικό, ντύσιμο, μακιγιάζ, χτένισμα άψογο, χωρίς να προκαλεί ιδιαίτερα τονίζοντας όμως τη θηλυκότητά της, σου προκαλεί την αίσθηση ότι εγώ είμαι εδώ και έχω τον πρώτο λόγο. Σ’ αυτή την εικόνα καθοριστική συμβολή έχει ο φωτισμός και τα σκηνικά που υπάρχουν από πίσω της. Έτσι στο φόντο απαλά χρώματα και αίθουσα σύνταξης (που εκπέμπει μηνύματα) συνθέτουν την όλη φωτογραφία της. Μετά από λίγο ξεπροβάλλουν και τα παράθυρα όπου σου δίνουν την αίσθηση ότι ο κόσμος είναι διάφανος και ξεπροβάλλει μέσα από αυτά. Πάντοτε ή σχεδόν πάντοτε οι ίδιοι δημοσιογράφοι, στα ίδια παράθυρα τοποθετημένοι (νομίζω ιεραρχικά) καλοντυμένοι, σοβαροί, με μία αγωνία στο πρόσωπό τους, δίνουν ή σχολιάζουν τις ειδήσεις, σεβόμενοι την κεντρική παρουσιάστρια της οποίας το παράθυρο δεσπόζει στο κέντρο της οθόνης λίγο μεγαλύτερο από τα άλλα. Το παζλ των παραθύρων συμπληρωμένο πλέον με τρεις ανδρικές και δύο γυναικείες παρουσίες με σοβαρότητα και αγωνία στα πρόσωπά τους στερεοτυπικά και χρησιμοποιώντας ο καθένας το λεξιλόγιό του, το στυλ του, το ύφος του μας παρουσιάζουν το δελτίο ειδήσεων με ανισομερή τηλεοπτικό χρόνο ο καθένας υπέρ των ανδρών. Ο δε λόγος που χρησιμοποιούν σύμφωνα με τον Σ. Χατζησαββίδη («Ελληνική γλώσσα και δημοσιογραφικός λόγος», 1999, σ. 33), ο δημοσιογραφικός είναι «δημόσιος λόγος», είναι «πληροφοριακός, συχνά ιδεολογικά φορτισμένος, πειθαναγκαστικός, σπάνια επιστημονικός και πιο σπάνια λογοτεχνικός, αποφεύγει την πολυσημία, είναι ακριβολόγος, σαφής, σύντομος, υπακούει στους κανόνες της κοινωνικά αποδεκτής μορφής της γλώσσας, η δε δομή του δημοσιογραφικού κειμένου είναι προσανατολισμένη προς την αποτελεσματική πρόσληψή του από το δέκτη». Και συνεχίζει ο Χατζησαββίδης απαριθμώντας τις λειτουργίες του δημοσιογραφικού λόγου. Αυτές είναι: η λειτουργία της διαμεσολάβησης («ο δημοσιογραφικός λόγος διαμεσολαβεί μεταξύ της πραγματικότητας και του δέκτη»), η λειτουργία της πληροφόρησης-ενημέρωσης, η διαμορφωτική-παιδαγωγική λειτουργία, η κοινωνικοποιητική λειτουργία και η εξουσιαστική λειτουργία. Άλλοι προτείνουν άλλες λειτουργίες, συμπληρωματικές ή και αντίθετες. Για τον Μαρωνίτη, λ.χ., ο δημοσιογραφικός λόγος είναι «δημόσιος», «αντιεξουσιαστικός» και «εικονογραφικός» (βλ. την ανακοίνωσή του στα πρακτικά του συνεδρίου της ΕΣΗΕΑ «Δημοσιογραφία και γλώσσα», 2001, σ. 28-9).
Θεωρώ ότι αυτό το παζλ των εικόνων των παρουσιαστών του τηλεοπτικού δελτίου, είναι απόλυτα κατασκευαστικό, προσαρμοσμένο στις απαιτήσεις κατά μεγάλο μέρος του ιδιοκτήτη και των νούμερων της τηλε-ακροαματικότητας αναπαριστάνοντας ψεύτικη, φτιαχτή εικόνα των φύλων δεδομένου για έναν ενεργό θεατή που μόνη δύναμή του είναι να πατήσει το κουμπί της τηλεόρασης σε άλλη εκπομπή, η εικόνα που έρχεται στο μυαλό του είναι διαφορετική. Και για να γίνω κατανοητός την ίδια την τηλεπαρουσιάστρια την είδα να προσέρχεται να καταθέσει ως μάρτυς στο δικαστήριο και το όλο παρουσιαστικό (εικονικό θέαμα ήταν αποκρουστικό). Ο ένας δημοσιογράφος που μάχεται τον χουλιγκανισμό αποθανατήθηκε από τον φακό της τηλεόρασης να πετά μπουκάλι με νερό εναντίον του επόπτη. Επομένως η αναπαράσταση των φύλων από τα ΜΜΕ είναι όσο το δυνατό ρεαλιστική κατασκευή, εξαρτώμενη από το είδος της διαμεσολάβησης μεταξύ του πομπού και δέκτη. Προσπαθούν να εξάρουν χαρακτηριστικά που είναι σημαντικά όπως εξωτερική εμφάνιση, ήθος, αποφασιστικότητα, ανιδιοτέλεια, αντικειμενικότητα, ρεαλισμό. Όμως η ρεαλιστική αναπαράσταση του φύλου είναι ένα πολυσύνθετο ζήτημα για να ταυτοποιηθεί κάποιο πρόσωπο στη δημόσια και ιδιωτική σφαίρα. Απ’ έξω δεν μπορούμε να αφήσουμε τους Δημοσιογράφους του εξωτερικού ρεπορτάζ, οι οποίοι ταυτοποιούνται εντελώς διαφορετικά από τους συναδέλφους τους στο στούντιο εκπομπής. Είναι άνθρωποι απλοί, καθημερινοί, με απλό στυλ και ντύσιμο συμμετέχοντες άμεσα στο χώρο της είδησης με εντελώς διαφορετική χρησιμοποιούμενη γλώσσα. Ο δε παρουσιαστής των αθλητικών ειδήσεων με φόντο ένα γήπεδο μοιάζει με τους παρουσιαστές των πολιτικών ειδήσεων. Τέλος ο παρουσιαστής του δελτίου καιρού είναι σαν ένα κουρδιστό ανθρωπάκι με συγκεκριμένο στήσιμο, δέσιμο των χεριών, στερεότυπο δείξιμο στο μετεωρολογικό χάρτη, συγκεκριμένο βηματισμό, σοβαρό και αγέλαστο ύφος μέσα στο φανταχτερό περίβλημα του κουστουμιού του. Όπως φαίνεται παραπάνω δεν είναι δύσκολο ο δέκτης να καταλάβει, ότι στο συγκεκριμένο κεντρικό δελτίο ειδήσεων υπάρχει ανδρική κυριαρχία. Αυτή η πολλαπλότητα των προσώπων, οι εντάσεις που δημιουργούνται και οι λεζάντες που βγαίνουν με την μετάδοση της είδησης, στόχο έχουν να προσελκύσουν τον δέκτη να συμμετάσχει στην ένταση και να παίξει ρόλο ενεργού πολίτη. Μπορεί κανείς να εντοπίσει ανισότητες, στερεότυπα και ελλείψεις στην αναπαράσταση του φύλου, έτσι όπως κωδικοποιείται μέσα από το δελτίο ειδήσεων. Ο παγκόσμιος κοινωνικός χώρος που διαμεσολαβείται από τα ΜΜΕ κατασκευάζοντας την ταυτότητα των φύλων, η οποία προβάλλεται μέσα από λεκτικούς χειρισμούς και οπτικά σύμβολα, χαρακτηρίζεται από ανισότητες, ελλείψεις και αποσιωπήσεις ως προς τις αναπαραστάσεις των δύο φύλων.

Παραθέτω το παρακάτω απόσπασμα που ίσως λέει κάτι για…τις αναπαραστάσεις του φύλου.

«Το κουτί της Πανδώρας» 4-11-2008
«Γυναίκες από την Αφροδίτη - Άνδρες από τον Άρη»। Μια φορά και έναν καιρό οι ρόλοι ήταν καθορισμένοι। Ο άνδρας είχε το ρόλο του «κουβαλητή» και η γυναίκα είχε την ευθύνη της φροντίδας του νοικοκυριού. Οι ρόλοι όμως άλλαξαν. Η γυναίκα μπήκε στην παραγωγή, αλλά αντέγραψε το ρόλο του άνδρα. Η γυναίκα-στέλεχος επιχείρησης ήταν σκληρή, όπως ο άνδρας πρότυπο γιατί έπρεπε να αντέξει στην ανδροκρατούμενη αγορά. Στο σπίτι έπρεπε να ξαναπάρει το ρόλο της μάνας, της συζύγου, της ερωμένης.

Να εξοικειωθεί με τη φύση της ή ακόμη και με τις ενοχές της.।Ο άνδρας δεν μπορούσε να κατανοήσει το νέο ρόλο της γυναίκας, ούτε να αποδεχτεί την απώλεια του παραδοσιακού του ρόλου. Άρχισε να γίνεται παθητικός θεατής της «μετάλλαξης» της γυναίκας και να μπερδεύεται. Την ίδια ώρα, άνδρας και γυναίκα γίνονται θύματα των «πρέπει» της σόου μπιζ. Όχι μόνο, δεν ξέρουν ποιοι είναι, αλλά πρέπει να είναι και όπως τους περιγράφουν τα περιοδικά και οι τηλεοράσεις, οι μόδιστροι και οι εταιρείες καλλυντικών. Τί συμβαίνει τελικώς; Γιατί η γυναίκα της δεκαετίας του ’60 που πέταγε το σουτιέν σε ένδειξη απελευθέρωσης, σήμερα ζητά αγωνιωδώς το επώνυμο σουτιέν που θα αγοράσει;Γιατί ο άνδρας αποδέχθηκε όχι μόνο, έναν παθητικό ρόλο, αλλά και την σταδιακή αποδοχή ενός θηλυπρεπούς προτύπου; Άνδρες από τον Άρη, γυναίκες από την Αφροδίτη; Πόσο ευθύνονται οι βιολογικοί λόγοι για τις διαφορές των δύο φύλων; Φταίει η διαφορετικότητα των εγκεφάλων ή τα ανεγκέφαλα πρότυπα; Με τον Κώστα Βαξεβάνη.।Σήμερα Τρίτη 4 Νοεμβρίου στις 24:00, στον Alpha.